اجتماعی به گزارش خبرنگار پایگاه خبری، فرونشست زمین در مشهد به طور فزاینده‌ای در حال عمیق‌تر و خطرناک‌تر شدن است؛ زمانی که زیر پای ۲ میلیون نفر ساکن مشهد و میلیون‌ها زائر و مسافر هر سال می‌لرزد، این دیگر زنگ خطر نیست؛ این فریاد هشدار است.

بر اساس پژوهش منتشر شده در ژورنال علمی Geophysical Journal International، در فاصلهٔ ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۵ در دشت اطراف مشهد تا ۹۰ سانتی‌متر فرونشست زمین ثبت شده است. تحلیل‌ها با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و GPS نیز نشان می‌دهند که زمین در مشهد دوباره در حال فرورفتن است: در دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷، بیشترین نرخ فرونشست عمودی به حدود ۱۹٫۱ سانتی‌متر در سال رسیده است؛ به این معنا که اگر این روند ادامه یابد، در چند سال آینده آسیب‌های ساختاری جدی در شهر دور از ذهن نخواهد بود.

این وضعیت تنها به مشهد محدود نمی‌شود و گزارش‌های رسمی حاکی از آن است که فرونشست در ۲۵۴ دشت کشور مشاهده شده و استان‌هایی مانند خراسان رضوی، تهران و کرمان از جمله مناطق با بیشترین آسیب هستند.

در رابطه با این موضوع، دکتر علی بیت‌اللهی، مشاور رییس سازمان حفاظت محیط‌زیست در امور فرونشست، به خبرنگار پایگاه خبری گفت: واقعیت این است که مشهد امروز یکی از وسیع‌ترین پهنه‌های فرونشستی کشور را در خود جای داده است.

وی افزود: بررسی داده‌های سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که سطح آب زیرزمینی در بسیاری از چاه‌های پیزومتری این شهر بین ۸ تا بیش از ۲۰ متر افت کرده است. در برخی مناطق مانند قلعه‌ساختمان، قاسم‌آباد، پارک ملت و بلوار تلویزیون، نرخ افت سالانه حتی به بیش از ۲٫۵ متر رسیده که نگران‌کننده است. این میزان افت، فرونشست زمین را تشدید کرده و امروز بخش وسیعی از شمال، شمال‌غرب و شرق مشهد درگیر فرونشست فعال است.

او گفت: بر اساس پردازش تصاویر سنجش‌ازدور مربوط به دوره‌ زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳، نرخ فرونشست در برخی نقاط مشهد به ۱۸ سانتی‌متر در سال نیز می‌رسد. پهنه‌های شمالی، شمال‌غربی و بخش‌هایی از جنوب‌غربی مشهد بیشترین میزان فرونشست را تجربه می‌کنند. متاسفانه مساحت این پهنه‌ها به‌طور پیوسته در حال افزایش است. بررسی روند هفت‌ساله نشان می‌دهد که حدود ۶۷ کیلومترمربع از محدوده شهری درگیر فرونشست شده و این محدوده هر ساله به سمت مرکز شهر پیشروی می‌کند.

مشاور رییس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به ارتباط میان افت سطح آب و فرونشست توضیح داد: در بخش‌هایی از مشهد مانند قاسم‌آباد و محدوده دانشگاه فردوسی، همبستگی قابل قبولی میان افت سطح آب زیرزمینی و میزان فرونشست مشاهده می‌شود. یعنی هرچه سطح آب پایین‌تر رفته، فرونشست افزایش یافته است اما در برخی مناطق به‌ویژه نوار جنوبی و جنوب‌غربی شهر، با وجود افت قابل‌توجه سطح آب، نرخ فرونشست کمتر است. دلیل این تفاوت، ناهمگنی آبخوان مشهد و تفاوت بافت رسوبات است. آبخوان مشهد رفتار همگن ندارد؛ برخی لایه‌ها متراکم‌اند و برخی سست. همین موضوع موجب می‌شود رابطه افت آب و فرونشست در همه نقاط یکسان نباشد.

بیت‌اللهی درباره بحرانی‌تر شدن وضعیت آبخوان‌های مشهد بیان کرد: این وضعیت چند عامل اصلی دارد؛ برداشت بی‌رویه از چاه‌ها، چه چاه‌های مجاز و چه غیرمجاز. مشهد یکی از پرمصرف‌ترین شهرهای ایران است و نیاز آبی دائمی و بدون نوسان دارد. عامل دیگر کاهش تغذیه آبخوان است؛ هم به‌دلیل کاهش بارش و هم به‌دلیل کاهش ورودی آب انتقالی از سد دوستی در سال‌های اخیر. افزون بر این، تراکم بالای جمعیتی، توسعه شهری و برداشت سنگین در زون شمال‌غربی باعث شده شیب هیدرولیکی آبخوان تغییر کند و بخش‌های وسیعی از آبخوان دچار افت شدید شود.

او گفت: فرونشست، برخلاف زمین‌لرزه، ناگهانی نیست اما خسارت آن می‌تواند تدریجی و بسیار گسترده باشد. اگر روند فعلی ادامه یابد، شبکه زیرساختی شهری شامل خطوط آب، برق، گاز و فاضلاب تحت فشار قرار می‌گیرد. راه‌ها، پل‌ها و ساختمان‌های مسکونی در معرض ترک‌خوردگی و آسیب پایدار قرار می‌گیرند و در نهایت امکان تخریب نشست‌یافته و خطرات ثانویه وجود دارد.

وی تأکید کرد: ما اکنون وارد مرحله‌ای شده‌ایم که باید گفت فرونشست در مشهد دیگر یک «پدیده ژئوتکنیکی» ساده نیست؛ این یک بحران مدیریتی و زیربنایی است.

مشاور رییس سازمان حفاظت محیط زیست هشدار داد: نقشه‌های مقایسه‌ای سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ و ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ نشان می‌دهد که هم شدت فرونشست و هم مساحت زون‌های درگیر افزایش یافته‌اند. پهنه‌های شمالی و شمال‌غربی به‌طور خاص در حال گسترش هستند و این موضوع رسماً یک هشدار جدی است.

بیت‌اللهی با اشاره به راهکارها، تأکید کرد: سه اقدام اولویت دارد؛ مدیریت برداشت آب زیرزمینی شامل کنترل جدی چاه‌های غیرمجاز، کاهش برداشت و اعمال سهمیه‌بندی در مناطق بحرانی بسیار مهم است. مورد دیگر افزایش تغذیه مصنوعی آبخوان از طریق قنوات، پخش سیلاب و مدیریت روان‌آب‌هاست. تدوین نقشه پهنه‌بندی خطر فرونشست و الزام شهرداری به رعایت آن در پروژه‌های عمرانی دیگر موردی است که اهمیت دارد.

وی خاطرنشان کرد: فرونشست قابل توقف نیست اما قابل مدیریت است. اگر اقدام نکنیم، خسارات آن چندین برابر هزینه پیشگیری خواهد بود.

او هشدار داد: اگر برداشت‌ها کنترل نشود و تغذیه آبخوان بهبود نیابد، مشهد در دهه آینده با یک دشت نشست‌کرده مواجه خواهد شد؛ چیزی شبیه برخی دشت‌های مرکزی ایران. پیشروی فرونشست به مرکز شهر می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی را تهدید کند و هزینه نگهداری شهری را به‌شدت افزایش دهد. همین امروز هم وقت اقدام است؛ فردا دیر است.

انتهای پیام/