نانوتکنولوژی در لغت به معنای علم مطالعه ذرات بسیار کوچک است. گاهی از آن به عنوان علم ذرات بسیار کوچک نام برده و به عنوان تکنولوژی ساخت وسایل در مقیاس اتمی یا مولکولی تعریف می‌شود.

به گزارش پرتونیوز اولین جرقه‌های توجه خاص كشورها و دولت‌های جهان به فناوری نانو طی سال‌های ۱۳۶۸ زده شد و تا پیش از آن، فقط در برخی مراكز تحقیقاتی و دانشگاهی به صورت پراكنده، تحقیقاتی در زمینه فناوری نانو انجام می‌شد. با شناخته شدن تدریجی اهمیت و بزرگی این فناوری و نقشی كه در آینده فنی و اقتصادی دنیا دارد، كشورهای بزرگ و پیشرفته برای بهره‌گیری از فرصت این فناوری برای بیشتر كردن فاصله خود با دنیا، وارد میدان مسابقه شدند.

*نانو تکنولوژی در ایران

ایران برای دستیابی به دانش نانو، این فناوری را متفاوت از علوم و فنون نوظهوری كه معمولا با یك فاصله زمانی دهها ساله وارد كشور شده بودند، پیگیری كرد.این موضوع از سال ۷۹ در دستوربررسی قرارگرفت و سرانجام در شانزدهم شهریور سال ۸۲ ستاد ویژه توسعه فناوری نانو به ریاست معاون رئیس جمهوری و عضویت وزارت‌خانه‌های امور اقتصاد و دارایی، بهداشت درمان وآموزش پزشكی، جهاد كشاورزی، صنایع و معادن، علوم تحقیقات وفناوری، رئیس سازمان وقت مدیریت و برنامه‌ریزی كشور، رئیس دفتر همكاری‌های فناوری ریاست جمهوری و تعدادی از مدیران و محققان تشکیل شد.همكاری‌های فناوری ریاست جمهوری و تعدادی از مدیران و محققان شد.

با تشكیل ستاد ویژه توسعه فناوری نانو، تلاش‌های كارشناسی برای تدوین سند بلندمدت توسعه فناوری نانو آغاز شد و در مرداد ۱۳۸۴ این تلاش ها با تصویب سند اول از سوی هیئت دولت به نتیجه رسید كه دهم مردادماه امسال این سند ابلاغ شد. طبق سند ۱۰ ساله‌ اول راهبرد آینده، ایران باید تا سال ۱۳۹۳، به رتبه پانزدهم دنیا در فناوری نانو دست می یافت و مسیر توسعه باید به گونه‌ای پیش می رفت كه توسعه فناوری نانو موجب تولید ثروت و ارتقای كیفیت زندگی مردم شود.

مطابق سند راهبردی توسعه فناوری نانو، ایران باید تا سال ۱۳۹۳ در هر سه شاخص علم، فناوری و بازار، به جایگاه پانزدهم دنیا در فناوری نانو دست پیدا می كرد؛ با رصد جایگاه ایران در این شاخص‌ها مشخص شده بود كه كشورمان به لحاظ تولید علم در سال ۲۰۰۰ میلادی (سال ۷۹)، با ۹ مقاله مرتبط با فناوری نانو در رتبه ۶۰ دنیا قرار دارد و در منطقه نیز پنج كشور تركیه، مصر، عربستان، ازبكستان و ارمنستان جلوتر از ایران بودند.

از ابتدای سال ۸۴ ، ستاد ویژه توسعه فناوری نانو با اجرای برنامه‌ حمایت‌های تشویقی، محققان دانشگاه‌های كشور را به سمت تحقیق و پژوهش در زمینه فناوری نانو سوق داد و انتشار مقالات ایران، روندی صعودی به خود گرفت، به طوری كه در سال ۸۷ ایران با انتشار ۸۱۳ مقاله و توانست رتبه ۱۹ دنیا را كسب كند. در پایان اوت ۲۰۰۹ (شهریور ۱۳۸۸)، محققان كشورمان توانستند با تولید مقالات علمی، شش سال پیش از پایان سند راهبردی اول، به جایگاه پانزدهم دنیا دست یابند و در شاخص تولید علم به هدف سند برسند.

*بازار نانو محصولات ایرانی طی سال‌های ۹۲ تا ۹۸

از سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۸ متوسط رشد سالانه بازار فناوری نانو ایران ۹۶ درصد بوده است؛ یعنی هر سال حجم فروش بازار تقریباً دو برابر شد؛ اما در سال ۱۳۹۹ (آخرین پیمایش برگزار شده در خصوص بازار فناوری نانو ایران) این رشد نسبت به سال قبل به ۱۶۰ درصد رسید و نرخ این رشد منهای تورم در سال ۱۳۹۹ معادل با ۱۲۳ درصد بوده است.ارزش دلاری حجم فروش فناوری نانو ایران در سال ۱۳۹۹ برابر با ۵۵۳ میلیون دلار بوده است. حدود ۳.۷ درصد (معادل ۵.۴۰ میلیون دلار) از مجموع بازار فناوری نانو ایران در سال ۱۳۹۹ مربوط به صادرات این محصولات به کشورهای دیگر و ۷.۹۲ درصد (معادل ۱۰۶۹۸۸ میلیارد ریال) از آن مربوط به فروش در بازار داخلی بوده است. بازار فناوری نانو شامل سه بخش “بازار تجهیزات نانو”، “بازار کالاهای نانو” و “بازار خدمات نانو” می‌شود و بیشترین حجم بازار نانو (معادل ۷.۹۷ درصد) در سال ۱۳۹۹ متعلق به کالاها بوده است.

بازار تجهیزات، همگام با کل بازار نانو در سال ۱۳۹۹ شاهد یک جهش بوده است، به نحوی که بیش از ۱۴۰ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است. «سیستم لایه‌نشانی قوس کاتدی»، «دستگاه الکتروریسی صنعتی» و «سیستم تصفیه آب مبتنی بر انعقاد الکتریکی و نانوجاذب»، به ترتیب سه دستگاه پرفروش بوده‌اند. بازار خدمات فناوری نانو نیز در این سال ۷۴ درصد نسبت به سال قبل رشد داشته است.

«خدمات آنالیز و شناسایی در حوزه نانو (شبکه آزمایشگاهی)»، «خدمات لایه نشانی تزئینی و سخت به روش رسوب فیزیکی بخار» و «خدمات نیتروژن‌دهی پلاسمایی» به ترتیب پرفروش‌ترین خدمات فناوری نانو در سال ۱۳۹۹ بوده‌اند.

در پایان سال ۱۳۹۹ در مجموع ۲۸۲ شرکت در زمینه تولید محصولات، تجهیزات و خدمات حوزه فناوری نانو فعال بوده‌اند. حدود ۹۰ درصد از کل حجم بازار فناوری نانو ایران در این سال در اختیار ۵۰ شرکت اول (در حجم فروش) قرار داشته و بیشترین تعداد شرکت‌های فعال در این سال مربوط به حوزه‌های نانو پوشش، نانو مواد و نانو کامپوزیت‌ها می‌شود.

۴۲ درصد از بازار محصولات فناوری نانو ایران در سال ۱۳۹۹ در صنعت ساخت‌وساز کاربرد داشته‌اند که ۹۷ درصد از این مقدار مربوط به بازار شیرآلات بهداشتی، کاشی و شیشه رفلکس بوده است.

تقریباً سهم ۵.۱۷ درصدی صنعت نفت و گاز و پتروشیمی و حدود ۹۴ درصد از بازار خودرو را نانوکاتالیست‌ها تشکیل داده بودند. به طور کلی پنج محصول پرفروش نانو در سال ۱۳۹۹ با حجم بازار بالای هزار میلیارد ریال به ترتیب شامل “شیرآلات بهداشتی”، “نانوکاتالیست نفت و گاز”، “نانوکاتالیست خودرو”، “کاشی ساختمان” و محصولات اپتوالکترونیک است.

*رتبه چهارم ایران در تولید علم نانو و ۲۴ در ثبت پتنت

گزارش عملکرد سند “گسترش کاربرد فناوری نانو ایران در سال ۱۴۰۰” در پنج فصل منتشر شد. در فصل نخست این سند به وضعیت دستیابی به اهداف کلان پیشرفت فناوری نانو در کشور پرداخته شده است. بر این اساس، در سال ۲۰۲۱ میلادی، ۱۲ هزار و ۱۹۹ مقاله مرتبط با فناوری نانو توسط محققان ایرانی در WoS نمایه شد که این تعداد، معادل ۴۱.۵ درصد از کل مقالات نانو منتشر شده در این سال است.این سهم از انتشار مقالات نانو، ایران را همچون سال ۱۳۹۹، در رتبه چهارم دنیا قرار داده است.

این جایگاه در حالی به دست آمده که ایران در سال ۲۰۰۰ و قبل از تأسیس ستاد توسعه فناوری نانو که تعداد معدودی از محققان و دانشمندان ایرانی با این فناوری نوظهور آشنا بودند، با انتشار ۸ مقاله نانو در رده پنجاه و هشتم جهان و ششم منطقه خاورمیانه قرار داشت.

*صادرات محصولات نانویی ایران به ۵۰ کشور جهان

تولید محصولات مبتنی‌بر فناوری نانو از اواخر دهه ۸۰ به‌صورت محدود آغاز شد و از سال‌های ابتدایی دهه ۹۰ به‌صورت جدی در دستور کار قرار گرفت، به‌نحوی که هم‌اکنون ۳۰۰ شرکت دانش‌بنیان فعال در کشور ۷۱۵ نوع محصول نانوتکنولوژی خود را به ۵۰ کشور جهان صادر می‌کنند که در ۲۰ حوزه صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. این در حالی است که متخصصان کشورمان در ابتدای راه حدود ۲۵۰ نوع کالا با فناوری نانوتکنولوژی تولید می‌کردند اما در طی زمان این تعداد به ۵۰۰ قلم رسید و هم اکنون حدود ۷۱۵ نوع دستاورد به کمک فناوری نانوتکنولوژی تولید می‌شود.

*موفقیت‌های خاص نانوتکنولوژی به همت متخصصان ایرانی

کیت نانونی تشخیص سرطان روده :فاطمه قیومی، نخبه ایرانی
تست زردی پوست نوزاد در منزل: راضیه طباطبایی، پژوهشگر مهندسی شیمی ایران
تصفیه پساب پالایشگاه‌ها با ماژول‌های غشایی نانویی: امیر پورخلیل، عضو هیات‌مدیره شرکت دانش‌بنیان

کاربردهای نانوتکنولوژی عبارتند از:

·       غذا

·       دارو

·       تشخیص پزشکی

·       بیوتکنولوژی

·       الکترونیک

·       کامپیوتر

·       ارتباطات

·       حمل‌ونقل

·       انرژی

·       محیط زیست

·       مواد

·       هوافضا و امنیت ملی

کارشناسان براین باورند که کم‌کردن فشار اقتصادی ناشی از تحریم‌ها، خنثی کردن اثر تحریم‌ها در گرو توجه به حوزه‌های مختلف توسعه فناوری و تولیدات محصولات مرتبط با آن‌ها است.

این مسئله همچنین یکی از مطالبات مقام معظم رهبری است که همواره بر آن توصیه داشتند. ایشان در جریان یکی از در حاشیه بازدید از نمایشگاه دستاورد‌های فناوری‌های نانو عنوان داشتند:خوشبختانه مسأله فناوری نانو یک تجربه موفّقی است برای کشور ما و نشان‌دهنده این است که وقتی یک مجموعه علاقه‌مند و دلسوز و بامعرفت به کار متمرکز می‌شوند روی یک نقطه خاصّی و کار را با برنامه پیش می‌برند، پیشرفت‌های محسوس و جهش‌واری در آن کار به‌وجود می‌آید.

همچنین ایشان در بخشی از «بیانیه‌ی گام دوم انقلاب» در بهمن‌ماه سال ۹۷ نیز عنوان کردند: «محصول تلاش چهل‌ساله، اکنون برابر چشم ما است: کشور و ملّتی مستقل، آزاد، مقتدر، باعزّت، متدیّن، پیشرفته در علم، انباشته از تجربه‌هایی گرانبها، مطمئن و امیدوار، دارای تأثیر اساسی در منطقه و دارای منطق قوی در مسائل جهانی، رکورددار در شتاب پیشرفتهای علمی،  کورددار در رسیدن به رتبه‌های بالا در دانشها و فناوری‌های مهم از قبیل هسته‌ای و سلول‌های بنیادی و نانو و هوافضا و امثال آن، سرآمد در گسترش خدمات اجتماعی، سرآمد در انگیزه‌های جهادی میان جوانان، سرآمد در جمعیّت جوان کارآمد، و بسی ویژگی‌های افتخارآمیز دیگر که همگی محصول انقلاب و نتیجه‌ی جهت‌گیری‌های انقلابی و جهادی است و بدانید که اگر بی‌توجهی به شعارهای انقلاب و غفلت از جریان انقلابی در برهه‌هایی از تاریخ چهل‌ساله نمی‌بود -که متاسفانه بود و خسارت‌بار هم بود- بی‌شک دستاوردهای انقلاب از این بسی بیشتر و کشور در مسیر رسیدن به آرمانهای بزرگ بسی جلوتر بود و بسیاری از مشکلات کنونی وجود نمی‌داشت».